Gunnar um 1970

 

 
Það gæti þó varla verið tilætlan Skaparans að þegar hann, Benedikt, væri allur, yrði látið skeika að sköpuðu um aumingja skepnurnar sem ráfa hingað inn á öræfaslóðir og gangnamönnum sést yfir á haustin? Það gat það ómögulega verið. Því enda þótt kindur séu ekki nema kindur, þá eru það þó verur gæddar holdi og blóði - holdi, blóði og sál. Eða var Eitill kannski sálarlaus skepna? - eða Leó? - eða Faxi? Var sakleysi þeirra og trúnaðartraust minna virði en hin stopula trú mennskra manna? Benedikt hristi höfuðið - hver sem eftirmaður hans kynni að verða gat hann ekki óskað honum neins betra en slíkra förunauta. Sá sem á sér álíka félaga er ekki einstæðingur í henni veröld. Sumir eiga sér annað og meira - eða svo er álitið. En hver á sér annað betra? Það væri meira vanþakklætið að láta sér sýnast að hlutskipti manns í lífinu hefði getað orðið ríkulegra. Svo vanþakklátur og vitgrannur var Benedikt ekki. Engar skepnur skaparans á jarðríki báru af vinunum hans þremur. Og samband manns og dýrs var á sérstakan hátt heilagt og órjúfanlegt. Einn góðan veðurdag verður ekki hjá því komist að taka ákvörðunina: kúlu í þenna, kníf í hinn. Það er gjaldið. Í því er ábyrgðin fólgin. Skyldan til að taka sér vald ekki aðeins yfir lífi þeirra, en einnig dauða, eftir því sem vit og samviska býður. Tilveran var nú einu sinni svona. Það var sárt. Sá einn sem reynt hefur getur gert sér í hugarlund hversu sárt það er. Á vissan hátt eru allar skepnur fórnardýr. En - var ekki allt líf fórn? - væri því réttilega lifað. Er það ekki það sem er gátan? - að grómagnið kemur innan frá, er sjálfsafneitun. Og að allt það líf sem er ekki fórn er rangsleitið og endar í eyðingu?

Aðventa 1937
Draumurinn varð að engu
Þjóðlífsbreytingar styrjaldaráranna og brestandi heilsa Franziscu gerðu draum skáldsins um herragarðsbúskap að Skriðuklaustri að engu. Þau hjónin gáfu ríkinu Skriðuklaustur 1948, fluttu til Reykjavíkur og reistu hús á Dyngjuvegi 8 þar sem þau bjuggu til æviloka.

Höfundarferillinn
Bestu bækur Gunnars eru mikilsháttar skáldverk sem eiga eftir að halda nafni hans á lofti um ókomna tíð. Höfundarferill hans spannar um tvo tugi skáldsagna, tugi smásagna, fáein leikrit, töluvert af kvæðum og óteljandi greinar og fyrirlestra. Verk hans hafa komið út í stórum upplögum á yfir tuttugu þjóðtungum. Er Aðventa sú saga sem víðast og oftast hefur verið gefin út.

Eftir að Gunnar sneri heim dró úr ritsmíðum hans. Þrjár skáldsögur sendi hann þó frá sér, Heiðaharm, Sálumessu og Brimhendu. Einnig gaf hann út tvær Árbækur sem í voru greinar, sögur og kvæði, sumt nýtt en annað gamalt. Á 6. áratugnum fékk Gunnar hjartaslag og upp úr því sneri hann sér að því að þýða á íslensku þau meginverk sín sem aðeins voru til í þýðingum annarra. Þrátt fyrir að vera ánægður með flestar þýðingarnar vildi hann skila verkum sínum til þjóðarinnar með eigin málfari.

Gunnar Gunnarsson lést 21. nóvember 1975 og var lagður til hinstu hvíldar í hinum forna klausturgarði í Viðey. Hinn 22. október árið eftir lést Franzisca og var jarðsett við hlið bónda síns. Gunnar var lútherskur en Franzisca kaþólsk og þau vildu hvíla í kirkjugarði sem vígður var samkvæmt báðum siðum.